Đôi đũa từ lâu đã trở thành một vật dụng quen thuộc không thể thiếu trong các bữa ăn của người châu Á. Riêng đối với người Nhật, đôi đũa còn là một phần văn hóa trong nét ẩm thực độc đáo. Nếu du khách thực sự muốn tìm hiểu nét văn hoá sử dụng đũa của người Nhật như thế nào, xin mời tham gia tour du lịch Nhật Bản và cùng chúng tôi khám phá.

Có nhà nghiên cứu từng nhận xét: “phương Đông ăn kiểu chim, phương Tây ăn kiểu thú, đó là dựa vào thói quen của người phương Đông dùng đũa gắp thức ăn (như các loài chim dùng mỏ) còn người phương Tây thì dùng dao, nĩa để cắt xé thức ăn (như các loài thú dùng móng vuốt xé mồi)”. Giống như những dân tộc khác ở phương Đông, người Nhật Bản cũng thường dùng đũa trong các bữa ăn hàng ngày. Tuy vậy cách dùng đũa của người Nhật lại có những nét riêng. Ở đất nước này, đũa được làm từ nhiều chất liệu như tre, gỗ, sừng, sắt… và ở mỗi chất liệu, đôi đũa lại mang một ý nghĩa khác nhau.

van hoa su dung dua cua nguoi nhat 4

Cùng với quá trình giao lưu văn hóa giữa Nhật Bản với người Trung Quốc, các nhà buôn, các sư sãi đã du nhập đôi đũa vào Nhật Bản. Đũa bắt đầu được dùng trong cung đình rồi lan ra các gia đình quan lại giàu có vào khoảng năm 710 đến năm 794 (thời kỳ Nara).

Hình thức của đôi đũa trong cung đình Nhật Bản lúc đó cũng thể hiện sự phân biệt đẳng cấp rõ rệt. Đũa của vua và những người trong hoàng tộc thì ngắn hơn đũa của quan lại. Từ năm 1185 trở đi, đũa đã trở thành vật dụng phổ biến trong đời sống người dân Nhật Bản nhưng quan niệm đũa dài, đũa ngắn trong dân gian thì trái ngược với cung đình: đũa của cha mẹ phải dài hơn đũa của con. Đũa của chồng dài hơn đũa của vợ và đũa của anh dài hơn đũa của em.

van hoa su dung dua cua nguoi nhat 3

Để chứng tỏ sự sang trọng, quyền quý của mình, ngày xưa vua quan và những người giàu có thường chỉ dùng đũa một lần rồi vứt đi. Về sau tục lệ này cũng trở nên phổ biến trong tầng lớp thường dân. Người ta cũng nghĩ đến việc đũa là dụng cụ được sử dụng hằng ngày, phục vụ cho bữa ăn của con người quanh năm suốt tháng, do đó từ 1185 trở đi, mỗi năm vào thời điểm cấy lúa (mùa xuân) và dịp thu hoạch lúa (mùa thu) người dân Nhật lại có phong tục thay đũa mới. Do tên gọi của đôi đũa là hashi nên người ta đã chọn ngày 4 tháng 8 làm ngày lễ hội đũa (hiểu theo cách chơi chữ của người Nhật, số 4 được đọc là shi còn số 8 đọc là hachi). Ngày này được tổ chức hàng năm như một ngày lễ của Thần đạo. Trong nghi lễ chính, mọi người lần lượt gửi những lời cầu nguyện được thành đạt, cầu phúc và giải trừ tai họa, xin trường thọ, không bệnh tật,… của mình vào đôi đũa chưa dùng, lần lượt ném đôi đũa đó vào trong một chảo lửa lớn đặt giữa sân đền (“cung dưỡng đũa”).

Chính vì vậy mà, hiện nay mỗi người Nhật hàng năm sử dụng khoảng 200 đôi và trung bình đất nước Nhật quăng vào sọt rác khoảng 90 000 tấn gỗ. Đây là con số làm bằng chứng cho sự hoang phí về tài nguyên gỗ. Với những lời cảnh báo về môi trường và lời kêu gọi bảo vệ môi trường của cộng đồng thế giới, Nhật Bản hiện nay đang nổ ra phong trào có tên gọi là My Hashi mạnh mẽ nhất là trong giới trẻ Nhật, kêu gọi mọi người hạn chế thậm chí là không dùng waribashi (đũa dùng 1 lần) nữa, thay vào đó là dùng đôi đũa của riêng họ do họ mang theo và sử dụng nó trong các quán ăn, nhà hàng thay vì sử dụng waribashi như truyền thống. Nhiều nhà hàng hay quán ăn cũng ủng hộ phong trào này, họ chỉ đưa waribashi cho những ai yêu cầu, và có sự ưu đãi giảm giá đối với những người mang theo đôi đũa của mình.

van hoa su dung dua cua nguoi nhat 2

So với đũa Trung Quốc, Việt Nam… đũa của Nhật Bản thường làm bằng gỗ, ngắn và dễ sử dụng hơn. Trong văn hóa Nhật Bản, đôi đũa là một trong những chủ đề thẩm mỹ gắn với nhiều với phong tục tập quán. Món Sashimi, một món ăn truyền thống nổi tiếng của Nhật Bản sẽ rất dễ bị hỏng nếu dùng các dụng cụ kim loại để ăn.

Ngày nay sau khi ăn xong, người Nhật cũng sẽ rửa sạch đôi đũa của mình để dùng lại. Mỗi người trong gia đình sẽ có một đôi đũa riêng. Đũa của khách sau khi dùng xong thì chủ nhà sẽ mang đi vứt. Đó là biểu hiện cho sự trong sạch của người dân ở xứ sở hoa anh đào.

Ngoài những vấn đề trên, việc sử dụng đũa trong mỗi bữa ăn của người Nhật cũng luôn tuân theo những quy tắc nhất định. Vì vậy, hiểu biết được những quy tắc đơn giản sẽ giúp du khách nắm chắc 99% trên con đường để hoàn thiện vẻ lịch thiệp của mình khi đến với đất nước Nhật Bản.

Cách cầm đũa đúng:

– Chiếc đũa nằm dưới, đặt lên móng tay của ngón áp út, dùng ngón tay trỏ và ngón tay cái để cố định lại.

– Chiếc đũa nằm trên, đặt nằm trên ngón tay giữa, sau đó dùng ngón tay trỏ và ngón tay cái di chuyển nhẹ nhàng để gắp thức ăn.

– Khi dùng đũa gắp thức ăn chỉ có đũa nằm trên di chuyển, chiếc đũa nằm dưới cố định.

Cách lấy đũa:

– Lấy đũa bằng tay phải.

– Nhận đũa bằng tay trái.

– Đổi lại cách cầm đũa bằng tay phải.

– Cách cầm đũa đúng khi ăn.

Đừng ăn ngay lập tức từ những món ăn chung: hãy lấy thức ăn từ những món ăn đã được chia ra và đặt chúng vào đĩa hoặc bát của mình trước khi ăn.

van hoa su dung dua cua nguoi nhat 5

Dùng gác đũa: Một số nhà hàng Nhật sẽ cung cấp cho khách một dụng cụ gác đũa. Khi không sử dụng đũa của mình nữa thì nên đặt chúng trên gác đũa. Nếu đũa của khách là đũa dùng một lần, thì sẽ không nhận được cái gác đũa. Tuy nhiên, khách vẫn có thể tạo ra một cái từ giấy bọc của đôi đũa. không nên đặt đũa thẳng đứng trên bát cơm vì nó giống với một nghi lễ đang được cử hành tại các đám tang ở Nhật Bản.

Không dùng đũa đưa qua lại trên đĩa thức ăn. Đừng đưa đôi đũa của mình qua lại trên các món ăn khi đang lưỡng lự chọn món ăn. Điều đó sẽ bị coi là tham lam (sashi bashi).

Không bới móc thức ăn: Lấy thức ăn từ phần trên của món ăn. Đừng moi móc trong đĩa để tìm kíếm những thứ ngon hoặc những thứ mình thích.

Không liếm đũa: Đừng nên liếm đầu đũa (neburi bashi) vì hành động đó bị đánh giá là mất vệ sinh trong con mắt của người Nhật.

Hạn chế và cẩn thận khi gắp thức ăn cho người khác: Không bao giờ chia sẻ thức ăn bằng cách chuyền từ đũa này sang đũa nọ, bởi vì điều đó giống với một phong tục tại các đam tang Nhật, sau khi tro cốt được hỏa thiêu rồi trịnh trọng cho vào các hũ. Đây là điều cấm kỵ nhất tại bàn ăn của người Nhật. Du khách có thể gắp thức ăn cho ai đó bằng cách sử dụng đũa của mình nhưng khi gắp du khách nên dùng dĩa hoặc chén của mình hứng theo không để thức ăn rơi rớt ra bên ngoài. Nhưng tốt nhất là bạn nên nhờ người phục vụ cho một đôi đũa khác đặt ở giữa bàn và để sử dụng bất cứ khi nào mọi người cần để gắp thức ăn cho người khác.​

Không dùng đũa như đồ chơi: Đừng quơ đũa của mình trước mặt người khác khi trò chuyện hay khi giữ chúng trong thời gian dài mà không dùng đến, vì đó là một hành động mất lịch sự.

van hoa su dung dua cua nguoi nhat 6

Đừng bắt chéo đôi đũa của mình khi không còn dùng chúng nữa. Hãy chắc chắn rằng đôi đũa được đặt song song khi du khách không dùng chúng nữa. Vì nếu bắt chéo đôi đũa lên nhau là một hình ảnh không tốt, nó gợi cho mọi người nhớ đến các dịp tang lễ.

Không khuấy đũa vào súp, vì khi làm điều này, nó giống như du khách đang dùng nước súp để rửa đôi đũa của mình. Du khách nên tránh làm điều này vì đó cũng xem như là một việc làm không được vệ sinh trong mắt của người Nhật.

Tránh dùng đũa gắp thức ăn đã bị rơi, không cắm đũa vào bát cơm vì nó gợi lên hình ảnh chết chóc. Điều thú vị hơn cả là người đi cắm trại, đi picnic nhất thiết không được quên tục lệ: đôi đũa dùng xong phải bẻ đôi tránh ma quỷ tận dụng những đôi đũa đó làm điều xấu, điều ác.

Mỗi dân tộc, đất nước đều có một nét năn hóa riêng, đối với người Nhật đôi đũa không chỉ đơn thuần là hai chiếc đũa để ăn mà nó còn chứa đựng bên trong đó những văn hóa đặc trưng của đất nước họ. Vì vậy nếu du khách cảm thấy nó thú vị hoặc có thể bổ sung cho mình những kiến thức mới mẻ trong cuộc sống thì đừng chần chừ gì nữa mà hãy đăng ký tham gia tour du lịch Nhật Bản và cùng chúng tôi khám phá nét văn hóa đặc sắc này.