Bonsai được gọi là cây cảnh thu nhỏ lại, thịnh hành tại Nhật Bản cũng như nhiều nước phương Đông. Đối với người Nhật, nghệ thuật trồng cây cảnh thu nhỏ là một Bộ môn nghệ thuật danh giá, đồng thời trong một chừng mực nào đó, cũng là một môn triết học. Tham gia tour du lịch Nhật Bản, du khách sẽ có cơ hội khám phá và chiêm ngưỡng những tác phẩm Bonsai tuyệt đẹp.

Chỉ với những nguyên liệu cơ bản là đất, đá, sỏi, cỏ, cây – tất cả dồn hết vào cái chậu cảnh con con, cộng thêm công phu chăm sóc, cắt tỉa cùng thời gian nuôi dưỡng năm này qua tháng nọ để cây hình thành nên dáng thể cổ phác, già nua theo tuổi tác nhưng mạnh mẽ cùng thời gian, tái hiện được một cảnh quan tự nhiên nhưng thu gọn trong chiếc chậu nhỏ, vậy là thành Bonsai.

bonsai nhat ban 3

Trong tiếng Nhật, “Bon” có nghĩa là cái chậu, khay đựng. “Sai” có nghĩa là cái cây, việc trồng cây. Bonsai nghĩa là những cái cây được đựng trong chậu, khay và được người trồng dùng các dụng cụ đặc biệt để cắt, tỉa, tạo dáng.

Bonsai mang hình dạng của một cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi nhưng được thu nhỏ bằng những kỹ thuật rất cao, các nghệ nhân Bonsai đã biến những cây vô tri vài năm tuổi trở thành cây cổ thụ tí hon với nhiều hình dáng và ý nghĩa khác nhau. Đối với những nghệ nhân này, mỗi cây Bonsai là một tác phẩm nghệ thuật.

Người ta dễ dàng nhận biết được tính tình của một con người qua cây cảnh người ấy trồng. Người chơi cây cảnh loại này phải là những tay làm vườn lành nghề, say mê trong nghề và khiếu thẩm mỹ cao.

Bonsai – Bộ môn nghệ thuật danh giá của xứ Phù Tang

Ở Nhật Bản, nghệ thuật Bonsai (Bồn tài – cây kiểng trồng chậu) thường gắn liền với đời sống tinh thần của các võ sĩ đạo (Samurai). Chuyện dân gian Nhật Bản thuật lại rằng: hồi thế kỷ 14, có một vị Samurai nghèo khó đã không ngần ngại hi sinh ba cây Bonsai của mình làm chất đốt sưởi ấn cho một vị thiên sư lỡ đường trong đêm đông lạnh giá. Tích truyện ấy trở nên rất nổi tiếng và thường được diễn lại trong các vở kịch Nô – một đại diện cho nền mỹ học Nhật Bản – cho đến tận hôm nay.

Sự ra đời của Bonsai thường gắn liền với Mạc Phủ (Bafuku) đầu tiên trong lịch sử Nhật là Kamakura (Liêm Thương) do tướng quân Minamoto Yoritomo lập ra từ năm 1192, đây cũng là thời kỳ Phật giáo thuộc hai tông phái Jodo Shu và Zen phát triển mạnh. Khi đó, các thiền sư thuộc tông phái Zen (thiền tông) sống trong tu viện, thường tìm kiếm vẻ đẹp tự nhiên bằng cách đem cây cối về trồng trong chậu, chăm chút và nuôi dưỡng theo lối rút gọn thước tấc và kích cỡ, cho cây phát triển vẻ đẹp trong phạm vi giới hạn, như một không gian vũ trụ thu nhỏ, gọi là Hachi no Ki (cây trong chậu), đến năm 1800 được gọi thành Bonsai – kiểng trồng chậu. Thú chơi Bonsai từ đó dần lan tỏa khỏi phạm vi tu viện sang giới quý tộc, võ sĩ Samurai, và trở thành một bộ môn nghệ thuật độc đáo, gắn liền với những nét văn hóa truyền thống đạm bản sắc Nhật Bản. 

Năm 1989, một hội nghị Bonsai thế giới tổ chức tại thành phố Omiya (nay là Saitama) đã khai sinh ra Hiệp hội hữu nghị Bonsai thế giới. Kể từ đó, môn chơi Bonsai kiểu Nhật ngày càng lan rộng và được thế giới ưa chuộng, trong đó có Việt Nam chúng ta.

bonsai nhat ban 1

Phong cách chơi Bonsai Nhật Bản có những đặc điểm riêng, có cây Bonsai chỉ nhỏ bằng lòng bàn tay, nhưng cũng có những cây cao hàng mét, được người Nhật phân chia ra các dáng thế cơ bản: Chokkan (dáng trực – thể thẳng đứng), Moyogi (dáng trực tự do), Sakan (thế nghiêng), Kengai và Han Kengai (thế tác đổ và nửa thác đổ), Sekijoju (rễ phủ trên đá), Ishizuke (rễ trong đá), Hokidachi (dáng chổi), Ikadabuki (thể song thụ, tam thụ)…

Theo người Nhật, bất cứ việc gì muốn được xem là toàn thiện thì không những phải hội đủ các đặc tính vật chất, mà còn mang một tính chất không thể cân lường, không thể nhìn thấy, hướng về cõi vô hình. Người Nhật gọi tên là “sabi”. Thuật ngữ “sabi” thật khó dịch ra đúng nghĩa. Có người tạm dịch là “patine”, tức là lớp meo mốc, rêu phong, bám vào vật bằng đồng cũ, vào tấm bia cổ. Nhưng “sabi” lại có tính chất tinh tế hơn. Những bậc thầy về Bonsai có nhiều bí quyết để tạo ra nét rêu phong như thế.

bonsai nhat ban 4

Một cây cảnh toàn hảo không mang dấu vết gì, kể cả những vết uốn nắn mà nó phải trải qua. Nghệ thuật Bonsai trọng về tự nhiên. Vỏ cây sần sùi, lồi lõm không đều, mặc dù phủ lớp rêu phong, nhưng phải là không có sự chắp nối, chiết cắt. Những cành vô dụng phải được cắt bỏ đi từ khi mới nhú ra. Tất cả thành phần trong cây cảnh phải hoà hợp, cành không nên già hơn rễ, rễ không già hơn cành.

Đầu cây càng già thì càng tròn, trông giống như cái tán. Trái lại cây còn non thì đầu nhọn, được hiểu như tham vọng chưa được thoả mãn, trông thật trơ trẻn. Cũng như người, đến một lúc nào, cây cũng phải biết “an phận” của mình. Không gì khó coi hơn, một cây đã già nua mà “không biết nhẫn”, cứ chìa đầu ra, hếch mặt lên trời. Đó là mất quân bình. Cũng là kém khôn ngoan, đã chống lại minh triết của tạo hoá. Chơi cây cảnh phải hiểu nguyên tắc nầy. Muốn tạo cho phần trên cùng của cây bé nhỏ có dáng tròn xinh xắn, cần phải tác động bằng nhiều cách. Hiệu quả tốt nhất là độ cạn của chậu. Các cành đều lệ thuộc ít nhiều vào rễ, vì rễ nuôi cành. Rễ đâm thẳng xuống, thì đầu cây phải nhọn. Rễ đâm ngang thì đầu bằng.

bonsai nhat ban 5

Khi mùa đông đến, người ta bứng cây ra đặt xuống đất trong vườn theo phương pháp hồi xuân, những cành trên thường chỉa lên trời vì rễ đâm xuống. Như thế có thể tạo nên tán tròn. Với những ý niệm kể trên, một cây cổ thụ hoàn toàn lý tưởng trong Bonsai phải thể hiện được thế quân bình thiêng liêng trong vũ trụ. Đầu trên của cây hơi cong tròn, trông vẻ khiêm tốn. Tuy nhiên, người ta cũng thấy đột phá một vài cây cổ thụ có những cành bên trên ngả mạnh về sau. Trông tưởng như những trận cuồng phong làm cho xô dạt về một phía. Đó là thể hiện số phận khổ đau của những người không muốn an phận, thủ thường.

bonsai nhat ban 6

Trồng cây cảnh thu nhỏ là một nghệ thuật ít tốn kém mà một người kéo xe hay một người giàu có, dòng dõi quý tộc đều có thể thực hành được. Trong bất cứ phòng khách nào của người Nhật cũng có chỗ dành riêng cho chậu cảnh. Chậu cây đặt trên một chiếc bàn con, phải vừa tầm nhìn của khách ngồi trong phòng để khách thấy được toàn thể mà khỏi nhướn người lên hay phải ngước mắt. Trong phòng khách thường của người Nhật thường thiếu vắng những đồ đạc, tranh ảnh, sắc màu rực rỡ, mục đích là để cho khách để ý đến cây cảnh đặt nơi trang trọng của căn phòng. Những câu chuyện xã giao của họ cũng khởi đầu bằng chuyện cây cảnh. Trên thị trường người Nhật không ghi danh mục Bonsai, vì theo họ, đưa một chậu Bonsai ra nước ngoài trong hoàn cảnh đó, khiến cho cây cô đơn vô cùng.

Ý Nghĩa của nghệ thuật Bonsai

Mỗi cây Bonsai là những tác phẩm nghệ thuật được lồng vào đó là những kiến thức, ý tưởng và tình cảm của nghệ nhân tạo ra. Đa số người chơi Bonsai cho rằng để xem được Bonsai đầu tiên phải xét đến những vẻ đẹp ngoại hình bao gồm 4 yếu tố cơ bản: Bộ gốc rễ, thân, cành lá, hoa của cây cảnh.

Khi nghệ thuật Bonsai mới phát triển, người ta quan niệm rằng chỉ có những cây với tuổi thọ lâu đời như cây tùng, bách, sanh, si, đa… thì mới là cây quý hiếm. Nhưng các nghệ nhân trẻ tuổi suy nghĩ thoáng hơn không cần cây quý, chỉ cần nghệ nhân có kỹ thuật tốt, tâm huyết cũng có thể tạo ra một tác phẩm thực thụ.

bonsai nhat ban 7

Theo những người chơi lâu năm, Bonsai đẹp đó là cây mang trên mình nét cổ kính, già cỗi, gòn giữ nét hoang sơ pha lẫn những nét dịu dàng gợi lên sự rung động ngay từ cái nhìn đầu tiên. Những vết cắt trên thân cây tạo nên nét già nua phải đủ thời gian để cây tự lành sẹo. Những tán cây tỏa ra nhiều hay ít, cao hay thấp cũng mang những giá trị nhân văn khác nhau mà nghệ nhân muốn thể hiện.

Tiếp theo là bộ rễ. Bonsai rễ phơi bày lên mặt châu với dáng vẽ sung mãn và kiêu hãnh thể hiện sự vững chãi bền bĩ với đất trời. Một cây Bonsai càng nhiều tuổi thì bộ rễ đẹp và trồi lên mặt đất tương trưng cho sức mạnh và sự chiến thắng rực rỡ trong cuộc chiến sinh tồn khốc liệt với thiên nhiên. Tán cây xòe không được che khuất thân cây mà phải cùng tôn lên vẻ đẹp hoàn chỉnh vững chãi cho thân cây.

Ngày nay, nếu có dịp du lịch Nhật Bản, du khách có thể bắt gặp những dáng Bonsai đẹp mắt và hấp dẫn, chắc rằng chúng sẽ giúp du khách biết thêm về nghệ thuật độc đáo Bonsai ngay tại quê hương của chúng. Chúc các du khách có hành trình đáng nhớ ở Nhật Bản và các vườn Bonsai xinh đẹp!